Etsen als serieel ritueel door Willem Elias

Enk De Kramer heeft in Vlaanderen – maar tot in Japan is men geïnteresseerd in zijn werk – een zeer belangrijke bijdrage geleverd aan de etskunst.

Grafici zijn niet de meest geëerde op de recente kunstscène. De Kramer heeft sinds lang gebroken met het functionele basisprincipe van de grafiek, namelijk dat het een reproductiemethode zou zijn, waardoor het resultaat een “prent” wordt. De term “prent” betekent oorspronkelijk, afgeleid van het Oudfranse “preinte”, zoveel als “toestand van gedrukt te zijn”. Maar “prent” heeft al vlug een negatieve connotatie gekregen, verbonden aan die fundamentele vermenigvuldigingspoging. Nu een kinderlijke richting (prentjes uitwisselen), dan weer in de wat oubollige sfeer van het antiquariaat (het prentenkabinet), soms al eens in de meer frivole zin (de feminatheek van Louis-Paul Boon).

Het was Walter Benjamin die deze problematiek verwoord heeft in een filosofisch traktaat; “Het Kunstwerk in het Tijdperk van Technische Reproduceerbaarheid”. Hierin stelt hij dat de unieke waarde van het authentiek kunstwerk haar fundering vindt in het ritueel, waarin het zijn oorspronkelijk en eerste gebruikswaarde had. Dit ritueel dat eerst tot een magische en dan tot een religieuze cultus behoorde, blijft echter voortbestaan als een geseculariseerd ritueel binnen de meest profane vormen van de schoonheidscultus van de hedendaagse kunst. Benjamin vreest – wat mij betreft ten onrechte – dat de reproduceerbaarheid de aura van het kunstwerk, verbonden aan de uniciteit, teloor zal laten gaan.

Zoals gezegd, heeft Enk De Kramer een andere opvatting over de etskunst ontwikkeld. Hij heeft er het ritueel in hersteld. Inderdaad is De Kramer afgestapt van het etsen als bijdrage tot de prentkunst. In ruil heeft hij met zijn diepdrukken een bijdrage geleverd aan de diepe reflectie omtrent wat het vorm-zijn van de dingen impliceert.
Reeds toen hij nog prenten maakte was hij zeer sober met het aantal drukken. Vijf of al eens tien exemplaren waren de regel. Bijdrukken was taboe. Daarenboven werden kleurvariaties aangebracht zodat alle etsen toch nog verschillend waren.

Zijn figuratieve periode verdwijnt zienderogen vanaf ongeveer 1983, samen met de titel, die “zonder titel” wordt. Na de pop-art thematieken vol ironie, na de vrouw als exuberant versiersel en na de eetfestijnen, verschijnt een vrouwelijk corpus waarin sculpturale voluminositeit belangrijk wordt, samen met vestimentaire toestanden waar het textiel als picturale textuur alle aandacht krijgt. Kleuren verdwijnen en worden grijswaarden. Zwart blijkt meervoudig te zijn. Zeventig fragmenten van vrouwen verschijnen aldus, resultaat van een spel met meerdere plaatcombinaties. De nummering wordt 1op1, dus allen “originelen”. Gedaan met de reproduceerbaarheid. De vrouw verdwijnt als thematiek. Aanvankelijk blijven er sporen van textiele grondbestandelen. Maar al vlug wordt kleding als teken vervangen door tekens als bevruchtbare betekenisdragers. Geen duidelijke signalen, maar experimenten met wat het betekent “vorm” en “kleur” te zijn, m.a.w. het systeem van de kunst zelf. Zoals een figuur een vorm nodig heeft om betekenis te laten ontstaan, zo kan ook een vorm informele figuren betekenis geven, zodat een oneindig spel van bijbetekenissen ontstaat.

De Kramer toont ons al lang zijn pittige figuurtjes niet meer, maar hij maakt voor ons abstracte kosmossen waarin het fijn vertoeven is: kleurklankborden voor stemmingen; gevoelslandschappen voor innerlijkheden; gedachtegangen, weliswaar doorheen labyrinthen of op de zolders en kelders van ons onbewuste zijn. Recent (zie afbeeldingen) is er weer sprake van enige figuratieve beelding. Het bootmotief is het vertrekpunt voor de picturale (De Kramer “schildert” inderdaad met etsplaten) reis. Maar verwacht geen marine. Het lijken wel schots en scheve schaduwen van een denkbeeldig schip, de boot van leven en dood.

Technisch – niet qua etsen, want de deskundigheid op dit gebied behoeft geen krans – betekent deze werkwijze voor De Kramer een stapsgewijze zoektocht naar zijn eigen creatieve vermogen. Elke unieke druk is een deel van een plastisch denkproces rond een motief. Pas als alle mogelijkheden, eigen aan het De Kramer-metoniem, uitgeput zijn wordt een ander motief aangeboord. Het geheel van zo’n experiment vormt een serie, variaties op een vormthema. In die zin sluit Enk De Kramer goed aan bij een hedendaags serialiteitsdenken, dat ingaat tegen de oude overtuiging dat het wezen der dingen ook daadwerkelijk bestaat. In de gevarieerde herhaling van het zelfde ontstaat het andere. De etskunst biedt hier een picturale mogelijkheid als geen ander, omdat de herhaalbaarheid vervat zit in de etsplaat en tevens zeer in de hand gehouden variaties, de zogenaamde verschillende “staten”, mogelijk zijn.

Doordat De Kramer de “reproduceerbaarheid” van de grafiek vervangen heeft door het principe van de “herhaalbaarheid”, heeft hij de bezorgdheid van Benjamin overbodig gemaakt. Zijn etsen zijn rituelen van het seriële in de cultus van een ongewone schoonheid, zoals Benjamin het wou: een en al aura.


  • Alexander Archipenko | UA 1887 – 1964 US | Sculpturen, Grafiek | Kubisme.
  • Willi Baumeister | DE 1889 – 1955 DE | Schilderijen, Collages, Grafiek | Abstract Expressionisme.
  • Jean Bazaine | FR 1904 – 2001 FR | Schilderijen, Grafiek, Mozaïek | Kubisme, Orphisme.
  • Max Bill | CH 1908 – 1994 DE | Grafiek, Schilderijen, Sculpturen, Gebouwen | Concretisme, Spatial Concretisme.
  • Camille Bryen | FR 1907 – 1977 FR | Schilderijen, Grafiek | Lyrisme, Abstract Expressionisme.
  • Wassily Kandinsky | RU 1866 – 1944 FR | Schilderijen, Grafiek | Abstract Expressionisme.
  • El Lissitzky | RU 1890 – 1941 RU | Schilderijen, Grafiek, Fotografie | Kubisme, Futurisme, Suprematisme.
  • Gottfried Honegger | CH 1917 – 2016 CH | Schilderijen, Reliëfs, Sculpturen | Concretisme, Spatial Concretisme.
  • Alexander Rodchenko | RU 1891 – 1956 RU | Sculpturen, Schilderijen, Grafiek, Foto’s | Constructivisme, Suprematisme.
  • Victor Vasarely | HU 1908 – 1997 FR | Grafiek, Schilderijen, Sculpturen | Op-Art, Abstract Divers.
  • Carel Visser  | NL 1928 – 2015 FR | Sculpturen, Grafiek | Spatial Concretisme.


Reacties

Grafiek — Geen reacties

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *